Nhà văn Nguyễn Trương Quý: “Có một ý niệm Hà Nội ” được trao truyền

20/04/2021 09:51

Từ hàng chục năm nay, mỗi lần đi trên những con phố Hà Nội, tôi thường miên man suy nghĩ: 10 năm trước con phố này như thế nào? 50 năm trước nó như thế nào? Đầu thế kỷ 20, nó đã là đường, là phố hay là ruộng lúa, ao rau? Các thắc mắc đó khiến tôi tìm đến những trang viết về Hà Nội từ rất sớm và phải nói những trang viết về Hà Nội của nhà văn Nguyễn Trương Quý - một người đang sống cùng thời với tôi, chứ không phải của những Vũ Bằng, Thạch Lam của thời nảo thời nào đã tạo cho tôi ấn tượng lớn.

“Một thời Hà Nội hát”, “Hà Nội bảo thế là thường…” - là tập hợp của những góc Hà Nội với muôn mặt tâm tình Hà Nội hoặc xa xăm lãng đãng, hoặc giản dị thường hằng mà Nguyễn Trương Quý đã vẽ lên. Một ngày tháng 4, tôi hẹn Nguyễn Trương Quý ở tầng 4 quán cà phê vắng, nơi có ô cửa sổ đan cài trong vòm lá xanh, tạo ra những khoảng trống vừa đủ để những mái ngói rêu cũ thấp thoáng trong tầm mắt. Anh có vẻ rất thích những mái ngói ấy. Anh chụp ảnh những mái ngói ấy. Và, anh nói về Hà Nội của chúng tôi.

Mỗi thế hệ có một không gian ký ức

- Nhà báo Phan Đăng: Rất đơn giản thôi, thưa nhà văn Nguyễn Trương Quý, bây giờ đi trên phố Hà Nội, anh thường có cảm xúc như thế nào?

- Nhà văn Nguyễn Trương Quý: (Cười...) Nếu mà không nói đến những cảm xúc rất thông thường là phải làm sao để tránh tắc đường, tránh khói bụi thì tôi hay để ý đến những ngôi nhà xung quanh. Tại sao giờ nó lại cơi nới như thế nhỉ? Tại sao trông nó khác thế nhỉ? Ngày xưa mình từng đi học qua và mình nhớ là cái nhà này từng có cây, có cổng, có ban công, giờ nó đi đâu hết rồi? Ở trong mình có những xáo trộn rất nhiều. Mà tôi nghĩ là không chỉ tôi đâu, nói khái quát thì cái cảm xúc bâng khuâng trước những hiện thực cũ - mới luôn thường trực trong lòng nhiều người Hà Nội hôm nay.

 

- Anh làm tôi nhớ đến một kỷ niệm tuổi thơ, cái thời mà tôi sinh ra và lớn lên ở phố Bà Triệu. Những con phố vẫn thế và những ngôi nhà vẫn thế, chẳng có bất cứ điều gì đặc biệt cả. Nhưng rồi một ngày, tôi đọc sách và biết rằng phố Bà Triệu thời Pháp là phố của những ngôi biệt thự. Thế là tôi nhìn lại chính cái ngõ mà tôi đang sống. Hóa ra toàn bộ cái ngõ ấy trước đây là không gian của một ngôi biệt thự tuyệt đẹp nhưng bây giờ thì ngôi biệt thự đã được chia năm xẻ bảy và từng hộ gia đình chúng tôi đã chen chúc, cơi nới, tận dụng, tranh chấp đủ mọi không gian ở đó để mà sinh hoạt. Tôi nhìn kỹ những cái ngõ nhà hàng xóm và thấy tình trạng nhếch nhác y như thế. Rồi một ngày tôi nhắm mắt tưởng tượng: toàn bộ sự cơi nới nhếch nhác này bị xóa bỏ, những ngôi biệt thự Pháp cổ được phục dựng nguyên vẹn thì ôi chao con phố sẽ lãng mạn và sang trọng biết bao nhiêu! Và tôi hiểu là trước năm 1954 phố Bà Triệu đẹp hơn bây giờ nhiều lắm.

- Ngày xưa khi đi học vẽ ở cung Thiếu nhi, tôi thường xuyên đi qua phố Bà Triệu. Thời đó phố Bà Triệu có nhiều cây xanh, có những ngôi nhà đắp chữ nổi rất đẹp. Đặc biệt hơn cả là nó cắt rất nhiều phố khác, tạo ra rất nhiều ngã tư, mỗi ngã tư lại cho mình những khung cảnh thay đổi, giống như một thước phim chuyển cảnh liên tục: từ ngã tư cắt vào những phố lớn như Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt.., đến những ngã tư cắt vào phố nhỏ như Tô Hiến Thành, Tuệ Tĩnh...

 Mỗi ngã tư có một công trình kiến trúc mà tôi thấy nó phong phú, đa dạng quá. Tôi đã từng rất tiếc nuối khi những kiến trúc ấy không còn nữa. Tôi cho rằng đây là câu chuyện vượt ra khỏi vấn đề thẩm mỹ đô thị, mà liên quan đến việc quy hoạch, quản lí không gian sống. Hình như người Việt Nam mình chưa có kiến thức nền tảng duy lí về mặt quản trị không gian sống.

- Thật ra thì có những giai đoạn rất dài Hà Nội chứng kiến sự cọ xát của nhiều dòng dân cư, trong đó có nhiều người đến từ những địa phương khác. Đấy là những lúc mà có được cái nhà ở Hà Nội để sống đã là tốt lắm rồi, nói gì đến chuyện quản trị không gian sống!

- Nhưng, đây không chỉ là câu chuyện của riêng Hà Nội. Sau rất nhiều lần ra nước ngoài, tôi thấy là rất nhiều thành phố khác ở châu Á cũng bị như vậy. Đó là những  thành phố vốn có những di sản thuộc địa khá đẹp nhưng rồi cũng xây dựng bung bét, cũ mới đan xen lẫn lộn y như Hà Nội vậy. Khuôn mặt bung bét đó đến từ những xáo trộn vì thời cuộc, từ những biến động của lịch sử và đặc biệt là từ những cuộc chiến, vì người ta vẫn nói chiến tranh là kẻ thù của di sản mà. Đây là câu chuyện về việc giải quyết những vấn đề hậu thuộc địa, mà khía cạnh chúng ta đang bàn là khía cạnh kiến trúc. Có lẽ người ta hiểu và tiếc nuối những di sản quá khứ nhưng lại không sẵn sàng tạo ra sự chuyển tiếp, chuyển giao nhịp nhàng.

Tuy nhiên, chỗ này lại nảy ra một khía cạnh mới rất đáng suy nghĩ, đó là người dân ở đây lại có khả năng thích ứng, thích nghi và sáng tạo rất giỏi. Ví dụ, có rất nhiều hàng quán đã tận dụng ngay chính những chỗ cơi nới trong các biệt thự chia năm xẻ bảy để tạo ra các không gian rất lãng mạn. Khi tôi ngồi xem các video clip mang tính chất bóng bẩy hoa mỹ về Hà Nội thì tôi thấy 90% cảnh trong những video này đều quay ở những góc mà Hà Nội đan xen giữa thời còn nguyên vẹn với thời vàng thau chen lấn. Rất kì lạ là người Hà Nội có thể nhìn thấy nét quyết rũ giữa chính những sự bừa bộn của mình.

- Anh làm tôi nhớ đến một lần trò chuyện với nhạc sĩ Dương Thụ và nghe ông than phiền về việc Hà Nội bây giờ không còn những “không gian để nhớ”, những không gian đủ tạo ra ký ức cho một thế hệ. Ông lấy ví dụ là thời xưa có không gian “cà phê Lâm”, là nơi mà những văn nghệ sĩ thường đến uống cà phê, cũng là nơi mà những tác phẩm hội họa đặc chất Hà Nội được trưng diện. Nhưng, có lẽ mọi thứ không đến mức như thế phải không anh? Nghe anh nói về những góc cà phê quyến rũ được tạo dựng từ chính sự bừa bộn của Hà Nội, tôi lại thấy nó hoàn toàn có thể trở thành những “không gian để nhớ” của những thế hệ sinh ra và lớn lên ở thời điểm đó. Tức là mỗi thế hệ người Hà Nội đều có quyền chọn những “không gian để nhớ” khác nhau. Nhưng, khác nhau chứ không loại trừ nhau, bởi giữa chúng vẫn phải giữ được một sợi dây liên kết nào đó. Chỉ khi nào sự khác biệt cũng đồng thời phá luôn sợi dây liên kết đó thì mới đáng báo động, phải không anh?

- Có lần tôi đi nói chuyện với các bạn trẻ, tôi yêu cầu các bạn chia sẻ những kí ức, hình ảnh của mình về Hà Nội. Điều gì xảy ra, anh biết không? Lúc đó gần như 100% các bạn trẻ đều dẫn lại những câu hát như “mái ngói thâm nâu”, Phố xưa nhà cổ”, “tiếng dương cầm trong căn nhà đổ...”, thậm chí cũng hoài niệm về thời bao cấp. Đó thực ra đều là những kí ức các bạn ấy không hề trải qua, mà chỉ được nghe đến và bây giờ lặp đi lặp lại trong vô thức.

Theo tôi nghĩ, các thế hệ luôn có nhu cầu tạo sinh ra những thứ giá trị riêng của mình. Bây giờ tôi và anh cũng ở tuổi trung niên rồi, chúng ta khó có thể áp đặt gu của mình lên thế hệ Z, tức là một thế hệ rất mới, sinh từ năm 2000 trở đi. Tôi cũng rất dè chừng việc liệu mình có quá chắc mẩm về sự trao truyền ký ức không, vì rằng văn bản các thế hệ trước tạo ra đầy những điển cố và các lớp lang bối cảnh. Chúng đòi hỏi quá nhiều sự tương liên.

Nhưng, câu chuyện tôi vừa kể cho thấy mặc dù có những khác biệt tất yếu thì vẫn có một đường dây vô hình truyền trao giữa các thế hệ với nhau. Tôi kể thêm một chuyện này: Vừa rồi, tôi có tham gia chấm giải cuộc thi “Hà Nội - thành phố tôi yêu” do một tờ báo lớn tổ chức. Trong số rất nhiều bài thi gửi về, tôi đặc biệt ấn tượng câu chuyện của tác giả từng là một công nhân may, sống trọ ở Hạ Đình - Thanh Xuân.

Chị kể rằng, những nữ công nhân nhập cư như chị làm mười mấy tiếng ban ngày và khi đêm về thì giải sầu bằng cách hát những bài hát về Hà Nội. Tất cả những thứ thuộc về Hà Nội lãng mạn bỗng chốc trở thành những nỗi niềm giải tỏa đối với họ. Tôi nghĩ có một Hà Nội mang tính ý niệm đã được đóng đinh trong tâm trí chúng ta.

 

Nhà văn Nguyễn Trương Quý trò chuyện cùng phóng viên Chuyên đề ANTG Giữa tháng - Cuối tháng

- Đồng ý với anh! Đây không còn là câu chuyện thực thể nữa, mà là câu chuyện tâm tưởng. Thực thể Hà Nội hôm qua khác, hôm nay khác, ngày mai sẽ khác nhưng một Hà Nội trong tâm tưởng thì luôn được minh định bởi tất cả những người hoặc sinh ra, hoặc gắn bó với mảnh đất này. Chính một Hà Nội trong tâm tưởng mới tạo nên cái sợi dây trao truyền giữa các thế hệ như anh nói.

- Tôi nghĩ những không gian sống của chúng ta suy cho cùng đều là những không gian của ý niệm. Ta gọi Hà Nội thì sẽ ra Hà Nội. Ta gọi là Đông Đô, Kẻ Chợ thì sẽ thành Đông Đô, Kẻ Chợ. Bởi Hà Nội là tổng hòa của rất nhiều thứ khó cắt nghĩa. Bản thân những người sống ở Hà Nội cũng luôn rơi vào trạng thái bỏ cái này, tiếc cái kia; giữ cái này, sợ mất cái kia. Khổ lắm chứ sướng gì đâu. Tôi lấy ví dụ như câu chuyện của những ngôi nhà ở khu phố cổ, ai cũng bảo những “ngõ nhỏ, phố nhỏ” ấy rất Hà Nội đúng không nào? Nhưng, cuộc sống giờ khác quá rồi, trong rất nhiều trường hợp, nó lại thành một gánh nặng lớn trong sinh hoạt.

Kiến thức văn hóa cộng đồng là điều quyết định

- Thưa anh Nguyễn Trương Quý, thay đổi hay gìn giữ, xem trọng cái gì, xem nhẹ cái gì đôi khi lại là câu chuyện của cảm giác. Tôi nhớ là h